Het leven van een bij
Van eitje tot bij in 21 dagen
In een bijenkast ontstaat voortdurend nieuw leven. Iedere dag legt de koningin eitjes waaruit nieuwe werkbijen en darren kunnen ontstaan. Onder bijzondere omstandigheden kunnen uit bevruchte eitjes ook nieuwe koninginnen worden grootgebracht.
Het is een bijzonder proces. Een eitje van nauwelijks anderhalve millimeter groeit in slechts drie weken uit tot een volwassen werkbij. Tijdens deze ontwikkeling verandert het lichaam volledig en wordt de jonge bij voortdurend verzorgd door andere bijen in het volk.
De ontwikkeling van een honingbij bestaat uit vier belangrijke stadia: het eitje, de larve, de pop en de volwassen bij. Iedere fase heeft zijn eigen kenmerken en duurt een bepaald aantal dagen.
Een werkbij heeft ongeveer 21 dagen nodig om zich volledig te ontwikkelen. Een koningin is al na ongeveer 16 dagen volwassen, terwijl een dar ongeveer 24 dagen nodig heeft.
Door deze voortdurende ontwikkeling kan een bijenvolk in het voorjaar bijzonder snel groeien. Een sterke koningin kan tijdens de belangrijkste groeiperiode ongeveer 1.500 tot 2.000 eitjes per dag leggen.
Maar hoe verloopt deze ontwikkeling precies? En wat gebeurt er nadat een jonge bij uit haar cel kruipt?
De geschiedenis van het onderzoek naar de levenscyclus van bijen
Mensen houden al duizenden jaren honingbijen. Toch duurde het lange tijd voordat duidelijk werd hoe bijen zich voortplanten en hoe een bijenvolk is opgebouwd.
In de oudheid bestonden verschillende ideeën over het ontstaan van bijen. Men wist bijvoorbeeld nog niet dat de koningin een vrouwelijk dier was dat verantwoordelijk is voor het leggen van de eitjes.
Pas in de zeventiende eeuw begon het wetenschappelijke onderzoek naar honingbijen grote stappen te maken.
De Nederlandse onderzoeker Jan Swammerdam bestudeerde de anatomie van insecten en ontdekte dat de zogenaamde bijenkoning in werkelijkheid een vrouwelijk dier was.
Later, in de achttiende eeuw, onderzocht de Zwitserse natuuronderzoeker François Huber het gedrag en de voortplanting van honingbijen. Hij leverde belangrijke bijdragen aan het begrijpen van de rol van de koningin en haar paring buiten de bijenkast.
In de eeuwen daarna werd steeds duidelijker hoe de ontwikkeling van werkbijen, darren en koninginnen verloopt.
Tegenwoordig weten we dat een bijenvolk een ingewikkelde samenleving vormt waarin duizenden bijen samenwerken. De ontwikkeling van iedere nieuwe bij speelt daarbij een belangrijke rol.
Het begin van een bij: het eitje
De levenscyclus van een honingbij begint wanneer de koningin een eitje legt in een cel van de honingraat.
Voordat zij een eitje legt, onderzoekt de koningin de cel. Vervolgens brengt zij haar achterlijf in de cel en legt een klein, langwerpig wit eitje op de bodem.
Het eitje staat in het begin rechtop. Naarmate het zich ontwikkelt, komt het steeds schuiner te liggen totdat het uiteindelijk bijna plat op de bodem van de cel ligt.
Deze verandering kan een imker helpen om de leeftijd van het eitje ongeveer te bepalen.
De ontwikkeling van het eitje duurt ongeveer drie dagen.
Dag 1 – Het eitje wordt gelegd
De koningin legt een eitje in een geschikte cel.
In een normale werkstercel legt zij een bevrucht eitje. Uit een bevrucht eitje kan een werkbij ontstaan, maar onder de juiste omstandigheden kan het volk hiervan ook een koningin grootbrengen.
In een grotere darrencel legt de koningin meestal een onbevrucht eitje. Hieruit ontwikkelt zich een dar.
De koningin bepaalt dus of een eitje bevrucht wordt, maar niet zelfstandig of een bevrucht eitje uiteindelijk een werkbij of koningin wordt.
Dag 2 – Het eitje ontwikkelt zich
Binnen het eitje begint het embryo zich verder te ontwikkelen.
Aan de buitenkant verandert er weinig, maar binnenin ontstaan de eerste structuren van het toekomstige insect.
Het eitje komt steeds schuiner in de cel te liggen.
Dag 3 – Het eitje komt uit
Na ongeveer drie dagen komt een kleine larve uit het eitje.
Deze larve is wit, pootloos en heeft nog geen vleugels of andere zichtbare kenmerken van een volwassen bij.
Vanaf dit moment begint een periode van bijzonder snelle groei.
De larve: een periode van snelle groei
De larvale fase van een werkbij duurt ongeveer zes dagen, van dag 4 tot ongeveer dag 9 na het leggen van het eitje.
Tijdens deze periode ligt de larve opgerold op de bodem van de cel.
Ze kan zichzelf nog niet voeden en is volledig afhankelijk van de verzorging door werkbijen.
Jonge werkbijen, ook wel voedsterbijen genoemd, bezoeken de broedcellen regelmatig en voorzien de larven van voedsel.
Tijdens de eerste dagen krijgen jonge larven voedersap dat door de voedsterbijen wordt geproduceerd.
Later verandert de samenstelling van het voedsel voor werkbijlarven. Hierbij spelen onder andere stoffen afkomstig uit stuifmeel en nectar een rol.
De larve groeit in deze periode bijzonder snel en vervelt meerdere keren omdat haar huid niet voldoende kan meegroeien.
Dag 4 – De jonge larve
De larve is nog heel klein en ligt in een laagje voedsel op de bodem van de cel.
Voedsterbijen zorgen ervoor dat er voldoende voedsel beschikbaar blijft.
Dag 5 en 6 – Snelle groei
De larve neemt steeds meer voedsel op en wordt zichtbaar groter.
Haar lichaam begint de karakteristieke gebogen vorm aan te nemen die goed herkenbaar is bij open broed.
Dag 7 en 8 – De cel raakt voller
De larve groeit verder en neemt een steeds groter gedeelte van de broedcel in beslag.
De voedsterbijen blijven haar verzorgen.
In deze periode kan een imker tijdens een controle duidelijk het verschil zien tussen jonge en oudere larven.
Dag 9 – De broedcel wordt verzegeld
Rond de negende dag, gerekend vanaf het leggen van het eitje, sluiten werkbijen de broedcel af met een poreus wasdekseltje.
Dit wordt verzegeld broed genoemd.
Vanaf dit moment is de jonge bij niet meer zichtbaar zonder de cel te openen.
De ontwikkeling gaat echter gewoon verder.
De gesloten broedfase: van larve naar pop
Nadat de broedcel is verzegeld, begint een indrukwekkende verandering.
De larve stopt met eten, strekt zich uit en spint een cocon. Daarna verandert zij via het voorpopstadium in een pop.
Tijdens deze ontwikkeling wordt het lichaam volledig omgevormd.
De toekomstige bij krijgt zes poten, twee paar vleugels, voelsprieten, samengestelde ogen en de kenmerkende lichaamsbouw van een honingbij.
Ook de inwendige organen ontwikkelen zich verder.
Dag 10 tot en met 12 – De voorpop
In de eerste dagen na het verzegelen verandert de larve in een voorpop.
De lichaamsstructuur wordt voorbereid op de verdere ontwikkeling.
De jonge bij lijkt op dit moment nog niet volledig op een volwassen honingbij.
Dag 13 tot en met 16 – De pop ontwikkelt zich
Tijdens deze dagen worden de lichaamsdelen steeds duidelijker zichtbaar.
De ogen, poten, vleugels en voelsprieten ontwikkelen zich verder.
De jonge bij krijgt langzaam de vorm van een volwassen insect.
Dag 17 tot en met 20 – De laatste ontwikkeling
In de laatste dagen van de gesloten broedfase worden de lichaamsdelen verder afgewerkt.
De ogen krijgen hun donkere kleur en het lichaam ontwikkelt de bekende geelbruine tot donkere kleuren van een honingbij.
Ook de vleugels en spieren ontwikkelen zich verder.
De jonge werkbij is nu bijna klaar om uit haar cel te komen.
Dag 21 – De jonge werkbij wordt geboren
Ongeveer 21 dagen nadat de koningin het eitje heeft gelegd, is de ontwikkeling voltooid.
De jonge werkbij knaagt met haar kaken het wasdekseltje van de broedcel open.
Langzaam kruipt zij naar buiten.
Dit wordt ook wel het uitlopen van een bij genoemd.
Een pas uitgelopen werkbij ziet er vaak wat lichter en zachter uit dan een oudere bij. Haar lichaam en vleugels moeten nog verder uitharden.
De eerste tijd blijft de jonge werkbij meestal binnen de kast.
Daar begint haar volgende levensfase: werken voor het bijenvolk.
Hoe lang duurt de ontwikkeling van een honingbij?
Niet iedere honingbij heeft evenveel tijd nodig om volwassen te worden.
Ontwikkelingsfase
Koningin
Werkbij
Dar
Eitje
3 dagen
3 dagen
3 dagen
Open larvefase
± 5 dagen
± 6 dagen
± 7 dagen
Gesloten broedfase
± 8 dagen
± 12 dagen
± 14 dagen
Totale ontwikkeling
16 dagen
21 dagen
24 dagen
De genoemde tijden zijn gemiddelden. Kleine verschillen kunnen ontstaan door onder andere temperatuur en omstandigheden in het bijenvolk.
Waarom ontwikkelt een koningin zich sneller?
Een koningin heeft ongeveer zestien dagen nodig om zich van eitje tot volwassen bij te ontwikkelen.
Dat is vijf dagen korter dan een werkbij.
Een koningin ontstaat uit een bevrucht eitje, net als een werkbij. Het verschil ontstaat door de manier waarop de larve wordt verzorgd.
Wanneer een bijenvolk een nieuwe koningin wil grootbrengen, wordt een geschikte jonge vrouwelijke larve in een speciale koninginnencel verzorgd.
Deze larve krijgt gedurende haar ontwikkeling grote hoeveelheden koninginnengelei.
Door de bijzondere voeding en ontwikkeling ontstaan de kenmerken van een koningin, waaronder volledig ontwikkelde eierstokken.
Een koningin is daardoor gespecialiseerd in de voortplanting van het bijenvolk.
De kortere ontwikkelingsduur hangt samen met haar eigen ontwikkelingsprogramma en niet uitsluitend met de hoeveelheid voedsel die zij ontvangt.
Hoe lang duurt het voordat een jonge koningin eitjes legt?
Wanneer een jonge koningin na ongeveer zestien dagen uit haar cel komt, kan zij nog niet direct bevruchte eitjes leggen.
Eerst moet zij geslachtsrijp worden.
Dit duurt meestal enkele dagen.
Daarna maakt zij bij geschikt weer één of meerdere bruidsvluchten. Tijdens deze vluchten paart zij met meerdere darren.
Na een succesvolle paring begint zij doorgaans enkele dagen later met het leggen van eitjes.
Vanaf het moment waarop het oorspronkelijke eitje is gelegd, duurt het onder gunstige omstandigheden vaak ongeveer vier weken voordat een nieuwe koningin zelf eitjes begint te leggen. Slecht weer kan dit aanzienlijk vertragen.
Voor een imker is dit belangrijk wanneer een bijenvolk een nieuwe koningin moet grootbrengen.
Het heeft daarom niet altijd zin om een volk zonder leggende koningin al na enkele dagen opnieuw open te maken.
Waarom duurt de ontwikkeling van een dar 24 dagen?
Darren zijn de mannelijke honingbijen.
Zij ontstaan normaal gesproken uit onbevruchte eitjes.
De ontwikkeling van een dar duurt ongeveer 24 dagen. Daarmee heeft een dar drie dagen langer nodig dan een werkbij.
Ook de broedcel van een dar is groter dan die van een werkbij.
Een dar heeft een stevig lichaam, grote ogen en geen angel.
Zijn belangrijkste biologische functie is het paren met een jonge koningin.
Na het uitlopen is een dar nog niet direct geslachtsrijp. Meestal duurt het ongeveer twee weken voordat hij volledig geschikt is om aan bruidsvluchten deel te nemen.
Het leven van een werkbij na haar geboorte
Wanneer een werkbij na 21 dagen uit haar cel komt, begint haar werk pas echt.
Een werkbij kan gedurende haar leven verschillende taken uitvoeren. Welke taak zij krijgt, hangt onder andere af van haar leeftijd en van de behoeften van het bijenvolk.
De onderstaande leeftijden zijn gemiddelden. Bijen kunnen eerder of later met een taak beginnen en soms opnieuw andere werkzaamheden uitvoeren.
Dag 1 tot en met 3 – Schoonmaakbij
De jonge werkbij begint meestal met het schoonmaken van broedcellen.
Hierdoor worden de cellen geschikt gemaakt voor nieuwe eitjes.
Ook helpt zij bij andere werkzaamheden binnen de kast.
Dag 3 tot en met 10 – Voedsterbij
Wanneer de werkbij enkele dagen oud is, worden haar voedersapklieren steeds actiever.
Zij helpt met het verzorgen van jonge larven.
Ook kan zij betrokken zijn bij het voeden en verzorgen van de koningin.
Dit is een belangrijke taak, omdat het bijenvolk voortdurend nieuwe bijen nodig heeft.
Dag 10 tot en met 18 – Bouwbij en huisbij
In deze periode kan de werkbij actief zijn met het produceren van bijenwas.
Met haar wasklieren maakt zij kleine wasschubjes waarmee nieuwe raten worden gebouwd.
Daarnaast helpt zij met het verwerken van nectar, het opslaan van stuifmeel en het onderhouden van de kast.
Dag 15 tot en met 21 – Bewaakbij en oriëntatievluchten
Wanneer de werkbij ouder wordt, kan zij helpen bij het bewaken van de vliegopening.
Bewaakbijen controleren binnenkomende bijen en reageren op mogelijke indringers.
Ook maken jonge werkbijen oriëntatievluchten. Tijdens deze korte vluchten leren zij de omgeving en de ligging van hun bijenkast herkennen.
Vanaf ongeveer dag 18 tot 21 – Haalbij
Veel werkbijen beginnen rond deze leeftijd met het verzamelen van voedsel buiten de kast.
Zij vliegen naar bloemen om nectar en stuifmeel te verzamelen.
Daarnaast halen zij water en propolis.
Een haalbij kan op een geschikte dag meerdere vluchten maken. De afstand en duur van deze vluchten hangen af van de beschikbaarheid van voedsel.
Het halen van nectar en stuifmeel is zwaar werk en vraagt veel energie.
Daardoor slijten de vleugels en raakt het lichaam na verloop van tijd uitgeput.
Hoe lang leeft een werkbij?
Een werkbij leeft in de zomer meestal ongeveer vier tot zes weken.
Dit betekent dat een zomerbij ongeveer 21 dagen nodig heeft om zich te ontwikkelen en daarna nog enkele weken als volwassen bij leeft.
De exacte levensduur hangt af van het seizoen, de werkzaamheden en de gezondheid van het bijenvolk.
Werkbijen die veel vliegen en voedsel verzamelen, slijten doorgaans sneller dan bijen die voornamelijk binnen de kast werken.
Tijdens het voorjaar en de zomer worden voortdurend nieuwe werkbijen geboren om oudere bijen te vervangen.
Hierdoor blijft het bijenvolk groeien en functioneren.
Waarom leven winterbijen veel langer?
Niet alle werkbijen leven maar enkele weken.
De bijen die in de nazomer en het najaar worden geboren, kunnen veel langer leven.
Deze winterbijen kunnen ongeveer vier tot zes maanden oud worden, soms zelfs langer.
Dat komt doordat zij fysiologisch anders zijn voorbereid op een lange periode waarin weinig of geen nieuw broed wordt grootgebracht.
Winterbijen beschikken onder andere over grotere reserves in hun vetlichaam.
Tijdens de winter vormen zij samen een wintertros en zorgen zij ervoor dat het bijenvolk de koude maanden kan overleven.
Wanneer het voorjaar begint, verzorgen de overgebleven winterbijen het eerste nieuwe broed.
Daarmee vormen zij de verbinding tussen het oude en het nieuwe bijenseizoen.
Hoe lang leeft een koningin?
Een koningin kan meerdere jaren leven.
Onder gunstige omstandigheden kan een koningin ongeveer drie tot vijf jaar oud worden, al worden veel koninginnen in de praktijk eerder vervangen.
Tijdens haar leven kan zij honderdduizenden eitjes leggen.
In het voorjaar en de vroege zomer kan een sterke koningin op piekdagen ongeveer 1.500 tot 2.000 eitjes produceren.
De hoeveelheid eitjes hangt af van de leeftijd en conditie van de koningin, de hoeveelheid beschikbare ruimte, het voedselaanbod en de ontwikkeling van het volk.
Wanneer de koningin minder goed functioneert, kan het bijenvolk besluiten haar te vervangen.
Hoe lang leeft een dar?
Darren leven meestal enkele weken tot enkele maanden als volwassen bij.
Hun levensduur hangt sterk af van het seizoen en hun mogelijkheden om te paren.
Een dar die tijdens een bruidsvlucht succesvol met een koningin paart, sterft direct na de paring.
Darren die niet paren, kunnen langer blijven leven.
Aan het einde van het bijenseizoen worden veel darren uit het volk verwijderd.
Dit wordt de darrenslacht genoemd.
Omdat darren tijdens de winter geen noodzakelijke functie hebben en wel voedsel verbruiken, worden zij doorgaans niet in het wintervolk opgenomen.
Hoe snel groeit een bijenvolk?
In het voorjaar neemt de eileg van de koningin meestal geleidelijk toe.
Wanneer er voldoende voedsel beschikbaar is en de temperatuur gunstig blijft, kan het broednest snel groter worden.
Stel dat een koningin gemiddeld 1.500 eitjes per dag legt.
Wanneer zij dit gedurende 21 dagen volhoudt, zijn er in die periode ongeveer 31.500 eitjes gelegd.
Dat betekent niet dat er op dat moment ook 31.500 extra volwassen bijen aanwezig zijn. De eitjes moeten zich eerst ontwikkelen en ondertussen sterven ook oudere werkbijen.
Wanneer een koningin gedurende langere tijd veel eitjes legt en voldoende jonge bijen uitlopen, kan een volk echter snel groeien.
Een sterk bijenvolk kan in de zomer uit ongeveer 40.000 tot 60.000 bijen bestaan.
De voortdurende geboorte van nieuwe werkbijen is noodzakelijk om de grote hoeveelheid werk binnen en buiten de kast uit te voeren.
Waarom is de broedontwikkeling belangrijk voor een imker?
Door te begrijpen hoe lang de ontwikkeling van een bij duurt, kan een imker beter beoordelen wat er in een bijenkast gebeurt.
Wanneer er verse eitjes aanwezig zijn, betekent dit meestal dat er in de afgelopen drie dagen een koningin eitjes heeft gelegd.
Wanneer er jonge larven zichtbaar zijn, weet je dat er ongeveer drie tot negen dagen eerder eitjes zijn gelegd.
Verzegeld werksterbroed geeft aan dat de ontwikkeling verder gevorderd is.
Ook bij het maken van afleggers en het controleren van koninginnencellen is deze kennis belangrijk.
Een jonge koningin loopt ongeveer zestien dagen na het leggen van het eitje uit. Een imker kan daarmee beter inschatten wanneer een nieuwe koningin verwacht mag worden.
Daarnaast helpt kennis van de broedontwikkeling bij het begrijpen van de voortplanting van de varroamijt, die zich in afgesloten broedcellen voortplant.
Veelgestelde vragen over de levenscyclus van een bij
Hoe lang duurt het voordat een bij wordt geboren?
Een werkbij ontwikkelt zich in ongeveer 21 dagen van eitje tot volwassen bij. Een koningin heeft ongeveer 16 dagen nodig en een dar ongeveer 24 dagen.
Hoeveel eitjes legt een koningin per dag?
Een sterke koningin kan tijdens de belangrijkste groeiperiode ongeveer 1.500 tot 2.000 eitjes per dag leggen. Buiten deze periode ligt het aantal vaak aanzienlijk lager.
Hoe lang duurt het voordat een eitje een larve wordt?
Een bijeneitje komt na ongeveer drie dagen uit. Daarna begint de larvale fase.
Wanneer wordt een broedcel verzegeld?
Een werksterbroedcel wordt ongeveer negen dagen na het leggen van het eitje verzegeld. De bij ontwikkelt zich daarna verder in de gesloten cel.
Hoe lang leeft een werkbij na haar geboorte?
Een volwassen werkbij leeft in de zomer meestal vier tot zes weken. Winterbijen kunnen meerdere maanden leven.
Kan uit een werkstereitje ook een koningin ontstaan?
Ja. Uit een geschikt jong bevrucht eitje of een zeer jonge vrouwelijke larve kan een koningin worden grootgebracht wanneer het volk daarvoor de juiste omstandigheden creëert.
Hoe lang duurt het voordat een nieuwe koningin eitjes legt?
Vanaf het oorspronkelijke eitje duurt het onder gunstige omstandigheden vaak ongeveer vier weken voordat de nieuwe koningin bevrucht is en zelf eitjes begint te leggen. Door slecht weer kan dit langer duren.
Van een klein eitje tot een compleet bijenvolk
De ontwikkeling van een honingbij is een bijzonder proces waarbij iedere dag telt.
In slechts drie weken verandert een klein wit eitje in een volwassen werkbij die vervolgens verschillende taken binnen het bijenvolk uitvoert.
De koningin zorgt voor nieuwe eitjes, de voedsterbijen verzorgen het broed en de oudere werkbijen verzamelen het voedsel dat nodig is om nieuwe generaties groot te brengen.
Door deze samenwerking kan een bijenvolk voortdurend vernieuwen en gedurende het voorjaar en de zomer uitgroeien tot een sterke kolonie.
🐝 Door de levenscyclus van een honingbij te begrijpen, ontdek je hoeveel samenwerking er nodig is om van één klein eitje een volwassen bij te maken en een heel bijenvolk in leven te houden.