Waarom zwermen bijen?
Op een warme voorjaarsdag kan het zomaar gebeuren. Duizenden bijen verlaten plotseling hun bijenkast en verzamelen zich in een grote, zoemende wolk. Even later hangen ze als een indrukwekkende tros aan een boomtak, struik of schutting.
Voor mensen die dit nog nooit hebben gezien, kan een bijenzwerm behoorlijk spannend zijn. Toch is zwermen een heel natuurlijk verschijnsel. Het is namelijk de manier waarop honingbijen zich als volk voortplanten.
Wanneer een bijenvolk sterk groeit en de omstandigheden gunstig zijn, kan het volk besluiten zich op te splitsen. Een deel van de bijen vertrekt samen met de oude koningin om ergens anders een nieuw nest te beginnen. In de oorspronkelijke bijenkast blijven voldoende bijen achter om met een nieuwe koningin verder te groeien.
Voor een imker is zwermen een belangrijk onderdeel van het bijenseizoen. Door te begrijpen waarom bijen zwermen en welke signalen eraan voorafgaan, kun je beter inspelen op het gedrag van je bijenvolk.
De geschiedenis van het zwermen
Het zwermen van honingbijen bestaat al miljoenen jaren. Lang voordat mensen bijen begonnen te houden, leefden honingbijen in natuurlijke holtes van bomen en andere beschutte plekken.
Wanneer een bijenvolk groot genoeg werd, splitste het zich op. Een deel bleef achter in het bestaande nest, terwijl de oude koningin met duizenden werkbijen vertrok om een nieuwe kolonie te vormen.
Op deze manier konden honingbijen zich verspreiden en nieuwe leefgebieden bereiken.
Ook vroeger was het zwermen voor imkers een belangrijk moment. Toen bijen voornamelijk in strooien korven werden gehouden, was het opvangen van een zwerm een gebruikelijke manier om nieuwe bijenvolken te krijgen.
Imkers hielden hun korven tijdens het voorjaar goed in de gaten. Wanneer er een zwerm vertrok, probeerden zij deze op te vangen en in een nieuwe korf onder te brengen.
Met de ontwikkeling van moderne bijenkasten met uitneembare ramen veranderde het imkeren. Imkers konden het broednest controleren, koninginnencellen herkennen en maatregelen nemen om het zwermen beter te begeleiden.
Tegenwoordig bestaan er verschillende methoden om zwermen te beheersen, waaronder het maken van afleggers, kunstzwermen en de Demaree-methode.
Waarom zwermen bijen?
Zwermen is de natuurlijke voortplanting van een bijenvolk. Een individuele honingbij kan niet zelfstandig een nieuw volk beginnen. Daarvoor zijn een koningin en duizenden werkbijen nodig.
Wanneer een volk sterk groeit, kunnen verschillende omstandigheden ervoor zorgen dat de zwermstemming ontstaat.
Een belangrijke oorzaak is de ontwikkeling van een groot bijenvolk. In het voorjaar legt de koningin steeds meer eitjes en komen dagelijks nieuwe werkbijen uit hun cellen.
Hierdoor neemt het aantal bijen in de kast snel toe.
Wanneer er veel jonge bijen aanwezig zijn, het broednest vol raakt en de beschikbare ruimte beperkt wordt, kan de zwermstemming toenemen.
Ook de verspreiding van de koninginnenferomonen speelt hierbij een rol. In een groot en dichtbevolkt volk bereiken deze geurstoffen niet alle werkbijen op dezelfde manier.
Daarnaast hebben het seizoen, de beschikbaarheid van nectar en stuifmeel, de leeftijd van de koningin en erfelijke eigenschappen invloed op de zwermneiging.
Het is belangrijk om te begrijpen dat een bijenvolk niet uitsluitend zwermt omdat de kast te klein is. Zelfs wanneer er voldoende ruimte aanwezig is, kan een sterk volk toch in zwermstemming komen.
Wanneer zwermen bijen?
In Nederland vindt het zwermseizoen meestal plaats tussen april en juli.
De grootste kans op zwermen ligt vaak in mei en juni. In deze maanden zijn veel bijenvolken sterk gegroeid en is er doorgaans voldoende voedsel beschikbaar.
Het exacte moment verschilt per jaar.
Tijdens een warm voorjaar kunnen bijenvolken eerder in zwermstemming komen. Wanneer het voorjaar koud en nat verloopt, kan de ontwikkeling juist later beginnen.
Ook het weer op de dag zelf speelt een rol. Zwermen vertrekken vaak op een droge, relatief warme dag wanneer de omstandigheden gunstig zijn om te vliegen.
Een bijenvolk dat eenmaal in zwermstemming is gekomen, kan echter ook na een periode van slecht weer alsnog vertrekken.
Hoe herken je zwermstemming?
Voor een imker is het belangrijk om de eerste tekenen van zwermstemming te herkennen.
Een bijenvolk dat zich voorbereidt op zwermen, begint meestal met het aanleggen van koninginnencellen.
Dit zijn speciale, grotere cellen waarin een nieuwe koningin kan worden grootgebracht.
Vaak hangen deze cellen aan de onderzijde of langs de randen van de broedramen, maar ze kunnen ook op andere plekken voorkomen.
Het is belangrijk onderscheid te maken tussen speeldoppen en echte zwermcellen.
Speeldoppen
Speeldoppen zijn kleine, komvormige beginstukken van koninginnencellen. Ze worden regelmatig door bijen gebouwd en betekenen niet automatisch dat het volk wil zwermen.
Zolang er geen eitje of larve in aanwezig is, hoeft er nog geen sprake te zijn van zwermstemming.
Zwermcellen
Wanneer de koningin een eitje in een speeldop legt en de werkbijen de larve gaan verzorgen, kan de dop uitgroeien tot een koninginnencel.
Bij zwermstemming worden vaak meerdere koninginnencellen aangelegd.
Wanneer deze cellen verder ontwikkeld zijn, is de kans groot dat het volk zich voorbereidt op vertrek.
Ook een afnemende eileg van de koningin kan een aanwijzing zijn. De oude koningin wordt voorafgaand aan het zwermen vaak minder zwaar, zodat zij weer beter kan vliegen.
Hoe ontstaat een bijenzwerm?
Wanneer het moment is aangebroken, verlaat de oude koningin samen met een groot aantal werkbijen de kast.
Bij een sterke kolonie kunnen dit tienduizenden bijen zijn.
De bijen verzamelen zich eerst in de lucht en vormen een grote zoemende wolk. Vervolgens landen zij meestal op een plek in de buurt van de oorspronkelijke kast.
Dat kan een boomtak zijn, maar ook een struik, hek of ander voorwerp.
De bijen vormen daar een compacte tros rondom de koningin.
Deze eerste verzamelplek is meestal tijdelijk.
Vanuit de zwerm vertrekken verkennerbijen die op zoek gaan naar een geschikte nieuwe nestplaats.
Wanneer de bijen gezamenlijk een nieuwe locatie hebben gekozen, vertrekt de zwerm opnieuw.
Wat gebeurt er in de oude bijenkast?
Na het vertrek van de oude koningin blijven er veel werkbijen, broed en voedselvoorraden achter in de oorspronkelijke kast.
Ook zijn er meestal koninginnencellen aanwezig.
Uit een van deze cellen zal een nieuwe koningin geboren worden.
De ontwikkeling van een koningin duurt ongeveer zestien dagen vanaf het leggen van het eitje.
Een voorzwerm met de oude koningin vertrekt vaak rond het moment waarop de eerste zwermcellen worden verzegeld. Dit gebeurt ongeveer acht dagen na het leggen van het eitje, al kan het weer het vertrek vertragen.
Wanneer de jonge koningin uitloopt, moet zij nog geslachtsrijp worden. Daarna maakt zij bij geschikt weer één of meerdere bruidsvluchten waarbij zij met darren paart.
Na een succesvolle bevruchting begint zij meestal enkele dagen later met het leggen van eitjes.
Zo kan het oorspronkelijke bijenvolk zich opnieuw ontwikkelen.
Wanneer er meerdere jonge koninginnen aanwezig zijn, kunnen er ook nazwermen ontstaan.
Wat is het verschil tussen een voorzwerm en een nazwerm?
Een voorzwerm is meestal de eerste zwerm die een bijenkast verlaat.
Deze bestaat doorgaans uit de oude koningin en een groot aantal werkbijen.
Een nazwerm ontstaat wanneer er na het vertrek van de voorzwerm opnieuw een groep bijen vertrekt.
Een nazwerm bevat meestal een jonge, nog onbevruchte koningin en is vaak kleiner dan de eerste zwerm.
Soms kan een bijenvolk meerdere nazwermen produceren.
Voor een imker is dit belangrijk, omdat een volk hierdoor veel bijen kan verliezen en aanzienlijk kleiner kan worden.
Waarom willen imkers zwermen voorkomen?
Hoewel zwermen een natuurlijk verschijnsel is, proberen veel imkers het vertrek van een zwerm te voorkomen.
Wanneer een groot deel van de werkbijen de kast verlaat, neemt de omvang van het oorspronkelijke volk sterk af.
Hierdoor zijn er minder bijen beschikbaar om nectar te verzamelen en kan de honingopbrengst teruglopen.
Ook kan het achterblijvende volk tijdelijk zonder leggende koningin zitten.
Daarnaast is het niet altijd wenselijk dat een zwerm zich vestigt in een schoorsteen, spouwmuur of andere moeilijk bereikbare plek.
Door de zwermstemming tijdig te herkennen, kan een imker proberen het volk gecontroleerd te laten delen.
Hoe kun je zwermen voorkomen?
Zwermen volledig uitsluiten is moeilijk, maar er bestaan verschillende manieren om de kans op zwermen te verkleinen.
Voldoende ruimte geven
Een sterk bijenvolk heeft voldoende ruimte nodig voor het broednest en het opslaan van nectar.
Door tijdig extra ramen of honingkamers te plaatsen, voorkom je dat de kast onnodig vol raakt.
Het geven van extra ruimte kan helpen, maar is niet altijd voldoende om zwermstemming te stoppen.
Regelmatig controleren
Tijdens het zwermseizoen controleren veel imkers hun volken ongeveer iedere zeven dagen.
Hierbij wordt vooral gekeken naar de aanwezigheid van eitjes, larven en koninginnencellen.
Een koningin ontwikkelt zich in ongeveer zestien dagen. Daarom kan een volk tussen twee controles al ver gevorderd zijn met de ontwikkeling van een nieuwe koningin.
Regelmatige controles helpen om zwermplannen tijdig te herkennen.
Een aflegger maken
Een veelgebruikte methode om de zwermneiging te verminderen, is het maken van een aflegger.
Hierbij worden enkele ramen met broed, bijen en voldoende voedsel uit een sterk volk gehaald en in een andere kast geplaatst.
Afhankelijk van de gekozen methode krijgt de aflegger een koningin of kan deze zelf een nieuwe koningin grootbrengen.
Hierdoor wordt het oorspronkelijke volk kleiner en ontstaat er tegelijkertijd een nieuw bijenvolk.
Een kunstzwerm maken
Bij een kunstzwerm wordt de natuurlijke zwermdeling door de imker nagebootst.
De oude koningin wordt samen met een deel van de bijen in een andere kast geplaatst.
Het oorspronkelijke volk blijft achter met broed en kan onder gecontroleerde omstandigheden een nieuwe koningin krijgen of grootbrengen.
Hierdoor kan de imker voorkomen dat de oude koningin met een natuurlijke zwerm vertrekt.
De Demaree-methode
Een andere manier om zwermen te beheersen is de Demaree-methode.
Bij deze methode wordt het broednest verdeeld over verschillende delen van de bijenkast, terwijl de oude koningin in het onderste gedeelte blijft.
Een koninginnenrooster zorgt ervoor dat de koningin niet naar het bovenste gedeelte kan.
Door het broed te verplaatsen en de koningin opnieuw ruimte te geven om eitjes te leggen, kan de zwermneiging verminderen.
Het is belangrijk om na ongeveer zeven dagen de bovenste broedramen zorgvuldig op koninginnencellen te controleren.
De Demaree-methode vraagt nauwkeurige controles en is vooral geschikt voor imkers die al enige ervaring hebben met het beoordelen van broed en koninginnencellen.
Waarom alleen koninginnencellen verwijderen niet voldoende is
Wanneer een imker zwermcellen ontdekt, lijkt het eenvoudig om deze allemaal weg te halen.
Toch is dit meestal geen blijvende oplossing.
De oorzaak van de zwermstemming is daarmee namelijk niet verdwenen. Het volk kan opnieuw koninginnencellen aanleggen en alsnog vertrekken.
Bovendien bestaat het risico dat de oude koningin al is vertrokken. Wanneer daarna alle koninginnencellen worden verwijderd, kan het volk zonder mogelijkheid komen te zitten om zelf een nieuwe koningin groot te brengen.
Daarom is het belangrijk om eerst te beoordelen of de oude koningin nog aanwezig is en welke ontwikkelingsstadia van broed in de kast zitten.
Wat moet je doen als je een bijenzwerm ziet?
Wanneer je een zwerm bijen ziet hangen, is het verstandig om rustig te blijven en afstand te houden.
Een zwerm is meestal minder verdedigingsgericht dan een gevestigd bijenvolk, omdat de bijen op dat moment geen broednest of voedselvoorraad hoeven te verdedigen.
Toch kunnen ook zwermende bijen steken wanneer zij worden verstoord.
Probeer de zwerm daarom niet zelf weg te jagen met water, rook of andere middelen.
Een plaatselijke imkervereniging kan vaak helpen bij het vinden van een imker die de zwerm veilig kan ophalen.
Wanneer de zwerm gemakkelijk bereikbaar is, kan deze soms in een nieuwe bijenkast worden ondergebracht.
Zo krijgt het bijenvolk de kans om op een geschikte plek verder te leven.
Veelgestelde vragen over zwermende bijen
Zijn zwermende bijen gevaarlijk?
Een zwerm is meestal relatief rustig, omdat de bijen geen nest hoeven te verdedigen. Toch kunnen zij steken wanneer ze zich bedreigd voelen. Houd daarom voldoende afstand.
Hoe lang blijft een bijenzwerm hangen?
Een zwerm kan enkele uren tot meerdere dagen op dezelfde plek blijven hangen. Dit hangt af van het weer en hoe snel de verkennerbijen een geschikte nieuwe nestplaats vinden.
Komt de koningin mee met de zwerm?
Bij een voorzwerm vertrekt meestal de oude koningin. Bij een nazwerm gaat doorgaans een jonge koningin mee.
Kunnen bijen meerdere keren zwermen?
Ja. Na een voorzwerm kunnen één of meerdere nazwermen ontstaan wanneer er verschillende jonge koninginnen beschikbaar zijn.
Kun je zwermen helemaal voorkomen?
Nee, er bestaat geen methode die zwermen onder alle omstandigheden volledig voorkomt. Door regelmatig te controleren en passende maatregelen te nemen, kan de kans wel aanzienlijk worden verkleind.
Waarom zwermen bijen vooral in mei en juni?
In deze periode zijn veel bijenvolken sterk gegroeid. Er zijn veel jonge werkbijen aanwezig en er is doorgaans voldoende nectar en stuifmeel beschikbaar. Hierdoor zijn de omstandigheden gunstig voor het ontstaan van nieuwe volken.
Zwermen als onderdeel van het bijenseizoen
Zwermen hoort bij de natuurlijke ontwikkeling van honingbijen. Voor de bijen is het een manier om nieuwe volken te vormen en zich verder te verspreiden.
Voor de imker is het vooral een periode waarin goed observeren belangrijk is.
Door regelmatig naar het broednest te kijken, de ontwikkeling van het volk te volgen en de eerste tekenen van zwermstemming te herkennen, kun je tijdig beslissen welke maatregelen nodig zijn.
Zo blijft het mogelijk om de natuurlijke ontwikkeling van het bijenvolk te respecteren en tegelijkertijd op een verantwoorde manier bijen te houden.
🐝 Door de zwermstemming van bijen tijdig te herkennen en het bijenvolk op de juiste manier te begeleiden, geef je de bijen voldoende ruimte om zich te ontwikkelen en kun je ieder voorjaar opnieuw genieten van een sterk en gezond bijenvolk.
Lees dit ook
Hoeveel honing produceert een bijenvolk
Wat is varroa bij bijen