Verroamijt

Varroa – waarom bijenvolken in de winter sterven en hoe je dit voorkomt

Inleiding

Varroa is één van de grootste uitdagingen voor imkers in Nederland. Veel bijenvolken sterven niet door kou alleen, maar door een probleem dat al maanden eerder is ontstaan. Het komt vaker voor dan gedacht: in het vroege voorjaar wordt de kast geopend en het volk is volledig verdwenen.

Op deze pagina leggen we stap voor stap uit:

• waarom bijenvolken in de winter sterven
• wat je ziet in een gestorven kast
• welke rol varroa hierin speelt
• hoe je varroa op een verantwoorde manier bestrijdt

Bij Robbies Moestuin kiezen we voor begrijpelijke uitleg, praktische kennis en zo natuurlijk mogelijk werken, zonder de effectiviteit uit het oog te verliezen.

Wat is varroa?

Varroa is een parasitaire mijt die leeft op honingbijen. De mijt voedt zich met lichaamsvocht van zowel larven als volwassen bijen en verzwakt het volk van binnenuit. Daarnaast brengt varroa verschillende virussen over, waardoor bijen al beschadigd uit het broed komen.

De voortplanting van varroa vindt plaats in het gesloten broed. Daardoor bouwt de besmetting zich vooral in de zomer sterk op, terwijl de gevolgen vaak pas zichtbaar worden in de herfst en winter.

De kast openen in het voorjaar: wat zie je?

Wanneer een bijenvolk de winter niet heeft overleefd, zijn er vaak duidelijke signalen zichtbaar in de kast.

Dode bijen in de tros

Vaak zitten bijen diep in de raten, met hun kop in de cellen. De tros is als het ware vastgelopen. Dit wijst op een volk dat niet meer in staat was om zich te verplaatsen en warm te blijven.

Gaatjes en schade in het broed

In achtergebleven broedraten zijn soms onregelmatige gaatjes, ingezakte cellen of een rommelig broedbeeld te zien. Dit is een typisch teken van varroaschade. Bijen die uit dit broed zijn geboren, waren zwak en onvoldoende geschikt als winterbij.

Nog voer aanwezig

In veel gevallen is er nog wintervoer of honing aanwezig. Het probleem was dan niet een tekort aan voedsel, maar een tekort aan gezonde bijen die het voer konden bereiken.

Waarom sterft een volk door varroa?

Varroa werkt langzaam en vaak onzichtbaar. In de zomer lijkt een volk nog sterk, maar ondertussen worden de winterbijen al aangetast. Winterbijen moeten maandenlang leven en zorgen voor warmte en stabiliteit. Wanneer deze bijen verzwakt zijn door varroa en virussen, kan de tros zichzelf niet warm houden en sterft het volk alsnog.

Andere oorzaken die meespelen

Hoewel varroa in de meeste gevallen de hoofdoorzaak is, zijn er meerdere factoren die het probleem kunnen versterken. Vaak gaat het niet om één oorzaak, maar om een combinatie.

Te weinig wintervoer

Een volk heeft voldoende voer nodig om warmte te produceren. Wanneer er te weinig voer is gegeven, of wanneer het voer slecht bereikbaar is, kan de tros vastlopen. Vooral verzwakte volken kunnen zich bij kou niet meer verplaatsen.

Een te klein volk

Hoe kleiner het volk, hoe moeilijker het is om warmte vast te houden. Een kleine tros koelt sneller af. Wanneer deze bijen ook nog verzwakt zijn, is de kans op wintersterfte groot.

Verstoring van de winterrust

Elke verstoring kost energie. Onnodig openen van de kast, veel kou-inval of langdurige onrust kan ervoor zorgen dat de tros uiteenvalt of uitgeput raakt.

Slechte herfstconditie

De herfst bepaalt hoe een volk de winter ingaat. Wanneer er in deze periode sprake is van hoge varroadruk, weinig jonge bijen of onvoldoende rust, begint het volk de winter met een achterstand.

Vaak is het een combinatie van deze factoren, maar zonder structurele varroa-bestrijding loopt vrijwel elk volk uiteindelijk vast.

Varroa bestrijden: een jaarstrategie

Varroa bestrijden is geen eenmalige handeling, maar een doorlopend proces dat zich over het hele jaar uitstrekt. Het doel is niet om elke mijt te doden, maar om de druk laag genoeg te houden zodat het volk gezond blijft en sterke winterbijen kan aanmaken.

Voorjaar: voorkomen en beperken

In het voorjaar ligt de focus op het beperken van de opbouw van varroa, bij voorkeur zonder chemische middelen.

Belangrijke maatregelen zijn:

• darrenbroed snijden
• sterke volken behouden
• zwakke volken samenvoegen

Darrenbroed is aantrekkelijk voor varroa. Door dit gericht te verwijderen, wordt de voortplanting van de mijt geremd. Deze aanpak is natuurlijk, bijvriendelijk en vormt een belangrijke basis voor het seizoen.

Zomer: na de laatste honingoogst

De belangrijkste behandeling van het jaar vindt plaats direct na de laatste honingoogst, meestal in juli of augustus. Op dit moment worden de winterbijen aangemaakt. Honingkamers moeten altijd volledig verwijderd zijn voordat er behandeld wordt.

Thymol – voorkeur: natuurlijk

Thymol is een plantaardige stof afkomstig uit tijm en werkt via verdamping in de kast.

Voordelen:

• natuurlijke oorsprong
• weinig residu
• geschikt voor hobby-imkers
• past goed binnen een duurzame aanpak

Nadelen:

• werkt alleen bij voldoende warmte
• behandeling duurt meerdere weken
• minder geschikt bij zeer hoge varroadruk

Thymol is de eerste keuze bij een normale varroadruk.

Amitraz-strips – indien nodig

Bij een zware besmetting kan een krachtiger middel noodzakelijk zijn. Amitraz-strips zijn zeer effectief, maar vragen zorgvuldig gebruik.

Aandachtspunten:

• alleen inzetten wanneer echt nodig
• niet elk jaar hetzelfde middel gebruiken
• altijd volgens voorschrift toepassen

Dit is geen natuurlijke oplossing, maar soms wel de beste keuze om een volk te redden.

Winter: het sleutelmoment

In de winter, wanneer het volk broedloos is, volgt de belangrijkste nabehandeling.

Oxaalzuur

Oxaalzuur wordt éénmalig toegepast bij een broedloos volk.

Kenmerken:

• zeer effectief tegen restmijten
• lage belasting voor de bij
• essentieel onderdeel van goed varroabeheer

Het overslaan van deze stap vergroot de kans op problemen in het volgende seizoen aanzienlijk.

Wat we afraden

• behandelen met honingkamers op de kast
• mierenzuur gebruiken in de winter
• meerdere middelen tegelijk toepassen
• helemaal niet behandelen

Deze fouten leiden vaak tot mislukte bestrijding of extra schade aan het volk.

Varroa in de jaarplanning

Varroa-bestrijding hoort een vaste plek te hebben in de imkerplanning:

• voorjaar: beperken en voorkomen
• zomer: behandelen na de oogst
• winter: afronden en resetten

Door deze momenten consequent aan te houden, blijft de varroadruk beheersbaar en vergroot je de kans op sterke, gezonde bijenvolken.

Samenvatting

Varroa is de belangrijkste oorzaak van wintersterfte bij bijenvolken. De schade ontstaat vaak al in de zomer, maar wordt pas zichtbaar in de winter. Door tijdig en doordacht te handelen, met voorkeur voor natuurlijke middelen en oog voor effectiviteit, is veel leed te voorkomen.

Bij Robbies Moestuin kiezen we voor:
zo natuurlijk mogelijk – maar altijd effectief.